කසාවතේ අසිරිය: බෞද්ධ සිවුරේ ප්‍රභවය, විකාශනය සහ දාර්ශනික සංකේතාත්මකභාවය
බෞද්ධ සංස්කෘතිය සහ අභිචාර අතුරින් අතිශය පූජනීයත්වයටත්, ගෞරවාදරයටත් පාත්‍ර වන ප්‍රධානතම සංකේතය වන්නේ කසාවත හෙවත් කහ සිවුරයි. ශ්‍රමණ සාරූප්‍යය හෙවත් භික්ෂූත්වය බාහිරින් ප්‍රකට කරන ප්‍රධානම ලිංගය (සංකේතය) වන්නේද මෙම කසාවතයි. සාංසාරික දුකෙන් මිදී නිර්වාණ මාර්ගය අනුගමනය කරන යතිවරයන් වහන්සේලා උදෙසා බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පනවන ලද මෙම වස්ත්‍රය, සරල බව, තෘෂ්ණා රහිත බව සහ ලෞකික සැපසම්පත් අත්හැරීමේ (නෙක්ඛම්ම) ජීවමාන සංකේතයයි. බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ මෙය “අරහත්තද්ධජ” හෙවත් “රහත් ධජය” ලෙස හඳුන්වනු ලබන්නේද මෙහි ඇති පූජනීය සහ දාර්ශනික වැදගත්කම හේතුවෙනි.
“කසාවත” යන ශබ්දය සෑදී ඇත්තේ “කසා” සහ “වත” යන පද එක්වීමෙනි. “කසා” යනු ගස්වල පොතු, මුල්, කොළ හෝ මල් තම්බා ගනු ලබන කසාය වතුරයි. “වත” යනු වස්ත්‍රයයි. ඒ අනුව කසාය වතුරෙන් සායම් පෙවන ලද වස්ත්‍රය කසාවත නම් වේ.
විනය පිටකයට අනුව සිවුරු සායම් කිරීම සඳහා අනුමත කරන ලද කසාය වර්ග හයක් (6) අටුවාවන්හි සඳහන් වේ:
මුල් කසාය (මුලෙන් ගත් සායම්)
කඳ කසාය (ගස්වල කඳෙන් ගත් සායම්)
පොතු කසාය (ගස්වල පොතුවලින් ගත් සායම්)
කොළ කසාය (කොළවලින් ගත් සායම්)
මල් කසාය (මල්වලින් ගත් සායම්)
ගෙඩි කසාය (ගෙඩිවලින් ගත් සායම්)
උජ්ජලිත වර්ණ හෙවත් අධික ලෙස බැබළෙන රතු, කහ, නිල් වැනි රාගය වඩවන වර්ණ භාවිතය භික්ෂුවට තහනම් වූ අතර, ස්වාභාවික ගස් පොතුවලින් ලබාගන්නා අඳුරු කහ, දුඹුරු හෝ තැඹිලි මිශ්‍ර පැහැය (කාෂාය වර්ණය) අනුමත විය.
සිවුරේ ඉතිහාසය බුද්ධකාලීන භාරතීය සමාජය දක්වා ඈතට දිව යයි. බුද්ධත්වයට පෙර සිද්ධාර්ථ ගෞතමයන් වහන්සේ මහා අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ අවස්ථාවේදී, ඝටීකාර මහා බ්‍රහ්මයා විසින් පූජා කරන ලද අටපිරිකර අතර වූ පංසකූලික වස්ත්‍රය අඳිමින් ශ්‍රමණ වේශය ගත් බව බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ සඳහන් වේ.
බුද්ධ රාජ්‍යයේ මුල් අවධියේදී භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා විශේෂිත ලෙස මසන ලද සිවුරක් නොතිබුණි. උන්වහන්සේලා භාවිත කළේ “පාංශුකූල වස්ත්‍ර” යි. පාංශුකූල යනු සොහොන් පිටි, කසළ ගොඩවල්, වීදි සහ රෙදි අපසු දමන ස්ථානවලින් අහුලා ගන්නා ලද, පණුවන් කෑ, දැවී ගිය හෝ ලේ තැවරුණු ඉවතලන රෙදි කැබලිය. භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙම රෙදි කැබලි එකතු කර, පිරිසිදු කර, එකිනෙකට මසා, ගස් පොතුවලින් සායම් කර සිවුරු ලෙස භාවිත කළහ. මෙය උන්වහන්සේලාගේ අල්පේච්ඡතාව සහ නිරහංකාර බව මනාව පිළිඹිමු කළේය.
කාලයාගේ ඇවෑමෙන් බුද්ධ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේලාගේ සංඛ්‍යාව වැඩිවත්ම සහ ගෘහපතියන් විසින් සිවුරු පූජා කිරීමට පටන් ගනිද්දී, සිවුරකට නිශ්චිත ආකෘතියක් තිබීමේ අවශ්‍යතාව පැන නැගුණි. විනය පිටකයේ මහාවග්ග පාලියට අනුව, දිනක් බුදුරජාණන් වහන්සේ ආනන්ද හිමියන් සමඟ දක්ඛිණගිරි ජනපදය දෙසට වඩිද්දී මගධ ක්ෂේත්‍රය (මගධ රටේ කුඹුරු යාය) දැක මෙසේ වදාළහ:
“ආනන්දය, අර මගධ රටේ කුඹුරු ලියැදි, නියර සහ අලියැදි වෙන් කර ඇති ආකාරය පෙනේද? භික්ෂූන් වහන්සේලාටත් එවැනි වස්ත්‍රයක් සම්පාදනය කිරීමට නුඹට හැකිද?”
ආනන්ද හිමියන් තමන් වහන්සේගේ තියුණු ප්‍රඥාව මෙහෙයවා, මගධ ක්ෂේත්‍රයේ ලියැදි, කොටු, නියර සහ අලියැදි වෙන් වී ඇති ආකාරය ආදර්ශයට ගනිමින් සිවුර මසන ආකාරය සකස් කළහ.
සිවුරක් මැසීමේදී එය කොටස් කිහිපයකට කපා නැවත මසනු ලබයි:
මණ්ඩල: ලියැදි වැනි විශාල කොටස්
අඩ්ඪමණ්ඩල: අර්ධ ලියැදි කොටස්
කත්ථ: නියරවල් වැනි තීරු
විවත්ථ: සීමා වෙන් කරන කොටස්
මෙලෙස රෙදි කැබලි කපා වෙන්කර නැවත මසනු ලබන්නේ වටිනා වස්ත්‍රයක් ලෙස සොරසතුරන්ගේ ආකර්ෂණයට ලක්වීම වැළැක්වීමටත්, වස්ත්‍රය කෙරෙහි ඇති වන ලෝභය සහ ඇල්ම නැති කිරීමටත්ය.
විනය නීතියට අනුව උපසම්පදා භික්ෂුවක් සතුව තිබිය යුතු ප්‍රධාන සිවුරු අංග තුන “තුන්සිවුර” ලෙස හඳුන්වයි:
උත්තරාසංගය (තනිපට සිවුර): කය වැසීමට පොරවන සාමාන්‍ය සිවුර.
අන්තරවා සකය (අඳනය): ඉණෙන් පහළ ශරීර කොටස වැසෙන සේ අඳින වස්ත්‍රය.
සංඝාටිය (දෙපට සිවුර): සිසිර ඍතුවේදී ශීතලෙන් ආරක්ෂා වීම සඳහාත්, විශේෂ මංගල සහ විනය කර්ම අවස්ථාවලදී පටියක් මෙන් උරහිස මත තබා ගැනීමටත් භාවිත කරන තට්ටු දෙකකින් යුත් සිවුර.
ධම්මපදයේ යමක වග්ගයේ එන පහත ගාථා රත්නයෙන් කසාවතක් දැරීමට සුදුසු තැනැත්තා කවුරුන්දැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ පැහැදිලි කරති:
“අනියක්ඛාසාවෝ යෝ වත්ථං – කාසාවං පරිදහෙස්සති
අපේතෝ දමසච්චේන – න සෝ කාසාවමරහති”
(කෙලෙස් කෂාය තැවරී ඇති, ඉන්ද්‍රිය දමනයෙන් සහ සත්‍යවාදී බවෙන් තොර තැනැත්තා කසාවතක් දැරීමට සුදුසු නැත.)
මින් පැහැදිලි වන්නේ කසාවත යනු හුදෙක් බාහිරින් පොරවන රෙදි කඩක් පමණක් නොව, අභ්‍යන්තර චරිත ශෝධනය, සීලය, සමාධිය සහ ප්‍රඥාව නිරූපණය කරන සංකේතයක් බවයි. චීවරය දැරීමෙන් භික්ෂුව සියලු ලෞකික බන්ධන, රාග, ද්වේෂ, මෝහයන්ගෙන් දුරස් වී නෙක්ඛම්ම (අත්හැරීමේ) ප්‍රතිපදාවට පිවිසෙන බව සංකේතවත් කෙරේ.
කසාවත යනු බුද්ධ ශාසනයේ අස්පර්ශනීය උරුමයක් සහ අතිපූජනීය සංකේතයකි. පාංශුකූල වස්ත්‍රයෙන් ඇරඹී, මගධ කුඹුරු යායේ ආකෘතිය ඔස්සේ විකාශනය වූ කසාවත, විසිඑක්වන සියවසේ පවා භික්ෂු ජීවිතයේ සරල බව, ශාන්ත බව සහ අත්හැරීම ලොවට කියාපාන ජීවමාන ධජයයි. එබැවින් කසාවත කෙරෙහි දක්වන ගෞරවය යනු හුදෙක් වස්ත්‍රයකට දක්වන ගෞරවයක් නොව, බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ අසිරිමත් ධර්මයට සහ සඟ පරපුරට දක්වන ශ්‍රේෂ්ඨතම ගෞරවයයි.